Nokturia – co to takiego?
Nokturia to wybudzanie się w nocy w celu oddania moczu. Międzynarodowe Towarzystwo Kontynencji (ICS) określa tym mianem co najmniej jedną mikcję w czasie godzin snu, jednak po 55. roku życia prawie co druga osoba wstaje raz w nocy do toalety.
Aby to rozróżnić, również ze względów epidemiologicznych, przyjmuje się, że osoba cierpiąca na nokturię wstaje w nocy do toalety co najmniej dwa razy.
Z praktycznego punktu widzenia nawet jednokrotne przebudzenie może uniemożliwić efektywny odpoczynek. Dlatego nie należy bagatelizować narastającego problemu, nawet gdy jest on jeszcze niewielki.
Nokturia: objawy i przyczyny
Nocne oddawanie moczu może mieć wiele przyczyn. Najprostszą do zdiagnozowania i „wyleczenia” jest nadmierne przyjmowanie płynów przed snem. Na powstawanie nokturii wpływa również wypijanie przed snem alkoholu lub kofeiny, które działają moczopędnie. Zdarza się to często, ponieważ nie zawsze zdajemy sobie sprawę z własnych nawyków żywieniowych.
W ocenie tego, co i kiedy powinniśmy spożywać, niezwykle pomocne jest wykonanie dzienniczka mikcji. Uświadomienie sobie ilości i częstotliwości przyjmowanych płynów oraz wydalanego moczu bardzo pomaga w zrozumieniu pracy układu moczowego, a tym samym może doprowadzić do uniknięcia nokturii.
Problemy z układem krążenia
Kolejna przyczyna nokturii może być związana z układem krążenia. Jeśli okazuje się, że ilość mikcji w nocy jest większa niż w dzień, czyli występuje poliuria nocna, może to wskazywać właśnie na problemy z układem krążenia. Przyczyną bywa zwiększona filtracja kłębuszkowa w pozycji leżącej związana z zastoinową niewydolnością serca.
Niedobory hormonalne
Jeśli w ciągu dnia mocz jest wydalany w fizjologicznej ilości i częstotliwości, a w nocy nie ulega odpowiedniemu zagęszczeniu, przyczyną może być niedobór hormonu antydiuretycznego, czyli wazopresyny. W takiej sytuacji zwiększa się ilość moczu, pęcherz wypełnia się szybciej i trzeba częściej wstawać do toalety, co prowadzi do nokturii. Na zaburzenia pracy przysadki mózgowej i wydzielania wazopresyny może wpływać m.in. nadmiar histaminy w organizmie. Warto także czytać ulotki przyjmowanych leków, ponieważ niektóre z nich zwiększają chęć oddawania moczu w porach wieczornych. Niedobory witaminy C również mogą być przyczyną tej dolegliwości.
Poliuria
Nokturia często wiąże się również z poliurią, czyli większą niż normalnie ilością wydalanego moczu. Poliuria, inaczej wielomocz, objawia się wydalaniem moczu powyżej 3 litrów na dobę. Dzienniczek mikcji w prosty sposób przedstawia bilans, częstotliwość oraz ilość przyjmowanych i wydalanych płynów. Często okazuje się także, że pacjenci mają polidypsję, czyli nadmierne pragnienie. Taki wynik dzienniczka mikcji – wielomocz z polidypsją – może występować przy cukrzycy czy moczówce prostej.
Zaburzenie pracy mitochondriów
Jeśli wybudzanie w nocy spowodowane nokturią jest regularne i następuje na przykład co 3 godziny, może to świadczyć o zaburzeniu pracy mitochondriów. Mitochondria są centrami energetycznymi naszych komórek. To w nich tworzone jest ATP, czyli energia, dzięki której organizm ma siły do wykonywania wszystkich procesów życiowych, takich jak oddychanie, trawienie czy praca narządów i mięśni.
W czasie snu, gdy świadomość jest wyłączona, organizm cały czas pracuje i również zużywa energię. Jeśli praca mitochondriów jest zaburzona, pojawiają się niedobory energii. W takiej sytuacji mózg może nas wybudzać, a rytm tego procesu bywa połączony z rytmem spożywania posiłków w ciągu dnia, na przykład co 3 godziny. W takiej sytuacji przydatna może okazać się terapia mitochondrialna, której podstawą są dobrej jakości, wysokoprzyswajalne witaminy z grupy B, koenzym Q10 oraz magnez.
Nocne wstawanie a zegar biologiczny
Nokturia może mieć także inne przyczyny. Niektóre osoby wybudzają się zawsze o tej samej porze, na przykład między 1:00 a 3:00. Może to być związane z zegarem biologicznym i szczytem pracy konkretnego narządu. W tym przypadku mówi się o czasie największej pracy wątroby. Przy takich zaburzeniach warto rozważyć odpowiednią dietę oraz terapię wisceralną wykonywaną przez fizjoterapeutę.
Nokturia a ból kręgosłupa
Od strony fizjoterapeutycznej na pracę układu moczowego wpływa również napięcie mięśni i powięzi. Osoby cierpiące na nokturię może wybudzać także ból kręgosłupa. Jak to się łączy?
Napięcie mięśni przykręgosłupowych pociąga za sobą mięśnie dna miednicy, a więc wpływa na wszystkie narządy znajdujące się w obrębie dna miednicy. Napięcia w czasie snu sprawiają, że pęcherz również reaguje. Osoby z bólem kręgosłupa śpią przeważnie na boku, a gdy przekręcają się w czasie snu na plecy lub brzuch, mogą odczuwać ból kręgosłupa, który wpływa na zmianę napięcia tkanek wokół pęcherza, stymulując go do opróżnienia.
Kolejną odrębną przyczyną nokturii jest zmniejszona objętość pęcherza. Powodów może być wiele. Może być to spowodowane zaburzeniami neurologicznymi wpływającymi na nadreaktywność pęcherza. Przeszkoda podpęcherzowa, taka jak przerost prostaty u mężczyzn, lub nadmierne napięcie tkanek wokół pęcherza – zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn – może powodować nadaktywność wypieracza pęcherza. Osoby z dużym zaleganiem moczu w pęcherzu również mogą mieć niewydolny mięsień wypieracz pęcherza i zmniejszoną objętość czynnościową pęcherza. Oznacza to, że przy dużej zalegającej objętości nawet niewielkie napłynięcie moczu wywoła uczucie parcia, jednak pęcherz nie będzie w stanie całkowicie się opróżnić podczas mikcji.
Zmniejszona pojemność pęcherza występuje również przy śródmiąższowym zapaleniu pęcherza, na które ogromny wpływ mogą mieć histamina czy zaburzenie flory jelitowej, powstające na skutek jednorazowego lub nadmiernego przyjmowania antybiotyków. Często także złe nawyki higieniczne, takie jak zbyt częste oddawanie moczu, powodują, że pęcherz w nocy nie jest w stanie pomieścić około 400 ml moczu, ponieważ w ciągu dnia opróżniany jest nawykowo już przy około 100 ml. W takiej sytuacji bardzo prostym elementem leczenia nokturii może być trening pęcherza.
Nokturia: leczenie
Jak skutecznie leczyć nokturię? Przede wszystkim należy wykonać dzienniczek mikcji. Sprawdzenie bilansu płynów, częstotliwości i objętości wydalanego moczu w porze dziennej i nocnej daje podstawowe informacje na temat działania całego układu moczowego. Dodatkowo można wykonać USG układu moczowego i przy okazji sprawdzić zalegającą objętość moczu. Bardzo ważne jest odpowiednie przygotowanie do takiego badania: pacjent powinien zadbać o to, aby według jego odczuć pęcherz był maksymalnie wypełniony. Następnie, po opróżnieniu pęcherza, sprawdza się pozostałą objętość zalegającego moczu.
Badanie ogólne moczu i posiew moczu, w przypadku podejrzenia zakażenia układu moczowego, również mogą pomóc odpowiedzieć na pytania dotyczące nokturii. W przypadku podejrzenia śródmiąższowego zapalenia pęcherza warto rozważyć oznaczenie w moczu GAG, czyli glikozaminoglikanów, a z krwi DAO, czyli diaminooksydazy, histaminy, witamin B12 i B6. Przed wizytą lekarską można także wykonać badania w kierunku alergii oraz flory bakteryjnej jelit.
Nokturia a fizjoterapia (terapia wisceralna)
Jak fizjoterapia może pomóc w leczeniu nokturii? Z analizy dzienniczka mikcji można wywnioskować wiele cennych informacji. W zależności od potrzeb wprowadza się trening pęcherza, sugeruje zmianę częstotliwości, ilości i pór przyjmowanych płynów oraz zaleca wykonanie wybranych badań czy konsultację z odpowiednimi specjalistami, np. dietetykiem, kardiologiem, diabetologiem czy immunologiem.
Fizjoterapeuta może nauczyć, w jakiej pozycji najłatwiej przetrzymać parcie na pęcherz, a także rozluźnić tkanki wokół pęcherza, nerek, moczowodów lub narządów, które mogą pracować nieprawidłowo. Taka terapia nosi nazwę terapii wisceralnej. Po obszernym wywiadzie medycznym fizjoterapeuta bada i rozluźnia mięśnie oraz powięzi wokół bolesnych stawów i narządów. Wiele pracy skupia się na kręgosłupie, kości krzyżowej, mięśniach podpotylicznych oraz mięśniach dna miednicy.
Istotne są również odpowiednie ćwiczenia, które mają na celu podnieść pęcherz lub rozluźnić mięśnie przykręgosłupowe. Aby efekty fizjoterapii zostały utrzymane, ważne jest także utrzymywanie prawidłowych nawyków. Jednym z najważniejszych jest niewypieranie moczu brzuchem. Jest to nieprawidłowa czynność, która często przeradza się w nawyk. Jeśli brzuch wypiera mocz, wypieracz pęcherza nie pracuje prawidłowo, przez co później pęcherz nie jest w stanie się odpowiednio opróżnić, a zalegający mocz może nasilać problem.
Bibliografia
- M. Zbrzeźniak: Nokturia; Przegląd Urologiczny 2007/4, 44.
- T. W. Myers: Taśmy anatomiczne, Meridiany mięśniowo-powięziowe; Warszawa, 2015.
- B. Kuklinski: Niestabilność stawu szyjnego, Przyczyna wielu niezdiagnozowanych chorób, Symptomy, Diagnostyka, Terapie; Mito-Pharma 2018.
- P. Pitchford: Odżywianie dla zdrowia, Tradycje wschodnie i nowoczesna wiedza o żywieniu; Galaktyka 2008.
- A. Kupilas: Przewlekłe zakażenia układu moczowego; Przegląd Urologiczny, 2010/5, 63.
- S. Wroński: Zespół bolesnego pęcherza i śródmiąższowe zapalenie pęcherza, Przyczyny i możliwości leczenia z uwzględnieniem roli dopęcherzowego stosowania kwasu hialuronowego; Przegląd Urologiczny, 2008/2, 48.
- https://pl.wikipedia.org/wiki/Hormon_antydiuretyczny
- https://pl.wikipedia.org/wiki/Układ_podwzgórzowo-przysadkowy
